Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Istniejący obecnie Wydział Nauk Społecznych formalnie został powołany Uchwałą Senatu Akademickiego KUL 8 listopada 1980 roku. Powstał on w szczególnych okolicznościach i faktycznie kontynuował tradycje naukowe i dydaktyczne dużo wcześniejszych struktur Uniwersytetu. Powołanie Wydziału Nauk Społecznych było kolejną próbą – tym razem udaną – reaktywowania części Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych, który utworzony w 1918 roku przetrwał - z przerwą w okresie II wojny światowej i okupacji – do początku lat pięćdziesiątych, kiedy to zarządzeniem ministra oświaty z 23 czerwca 1949 roku został postawiony w stan likwidacji. Studenci pierwszych trzech lat sekcji ekonomicznej (Wydział miał tylko dwie sekcje: prawną i ekonomiczną) zostali „przeniesieni” na sekcję prawną po złożeniu egzaminów uzupełniających (faktycznie sekcja ta przestała istnieć z końcem roku akademickiego 1949/50), zaś na sekcji prawnej wstrzymano nabór studentów na pierwszy rok, co oznaczało koniec tej sekcji i całego Wydziału w 1952 roku. [Z. Papierkowski, Kronika Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych. 1944-1952, [w:] Księga Jubileuszowa 50-lecia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1969, s. 203].

Agonia ustroju komunistycznego w Polsce, powołanie „Solidarności” w 1980 roku, złamanie wielu barier i ograniczeń ustrojowych oraz znaczne poszerzenie sfery wolności stworzyły łącznie nową, korzystną sytuację rewindykacji utraconych praw i otwierały pole nowych inicjatyw organizowania się społeczeństwa. Utworzenie Wydziału Nauk Społecznych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim wpisywało się więc w atmosferę tamtego czasu i poprzez nową strukturę już oficjalnie nadawało cechy trwałości temu, co przez kilkadziesiąt lat istniało niejako na obrzeżach struktury organizacyjnej Uniwersytetu.

Szczególne znaczenie w utworzeniu Wydziału miało osobiste zaangażowanie ówczesnego Prymasa Polski Kardynała Stefana Wyszyńskiego w promowaniu tej idei na najwyższych szczeblach władzy państwowej. Student na Wydziale Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych w latach 20., biskup lubelski (1946-47) i Wielki Kanclerz KUL w tym czasie, doskonale znał realia KUL-owskie i w sposób szczególny wyczulony był na sprawy społeczne; doceniał rolę kształcenia na poziomie studiów wyższych w zakresie szeroko pojętych nauk społecznych dla Kościoła i kultury narodowej. Ideę tę wspierał w katolickim uniwersytecie ks. doc. Joachim Kondziela, ówczesny kierownik sekcji filozoficzno-społecznej na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej, tworząc wraz z kilkoma pracownikami specjalizacji swoistą „grupę nacisku” (m.in. ks. prof. Władysław Piwowarski). Jego niezwykła aktywność, zdolność myślenia strategicznego i przewidywania, determinacja, umiejętność gromadzenia wokół siebie ludzi, przyczyniły się – jak sądzę jako bezpośredni świadek tamtych czasów – w znacznym stopniu do nadania odgórnym staraniom właściwych form organizacyjnych, pozyskiwania obsady personalnej zajęć i szybkiego tempa podjętych starań.

Po uchwale Senatu Akademickiego KUL z listopada 1980 roku wydarzenia potoczyły się stosunkowo szybko. Zarządzeniem nr 10 z dnia 6 marca 1981 roku Minister Szkolnictwa Wyższego i Techniki dokonał zmiany Statutu KUL wprowadzając w § 6, ust. 1 jego korektę: w miejsce określenia „Wydział Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych” została wprowadzona nowa jednostka organizacyjna o nazwie „Wydział Nauk Społecznych”. Jednocześnie pismem tej samej daty minister upoważnił rektora KUL (był nim wówczas o. prof. Mieczysław A. Krąpiec) do utworzenia na tym Wydziale trzech sekcji, a mianowicie: Sekcji Społecznej, Sekcji Psychologii i Sekcji Pedagogiki. 29 maja 1981 roku nastąpiło ukonstytuowanie się pierwszej Rady Wydziału, którą tworzyło 14 samodzielnych pracowników naukowych z sekcji Filozoficzno-Społecznej i Sekcji Filozoficzno-Psychologicznej Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej oraz z Wydziału Nauk Humanistycznych (Sekcja Pedagogiki) [J. Mariański, Wydział Nauk Społecznych, [w:] Księga pamiątkowa w 75-lecie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wkład w kulturę polską w latach 1968-1993, red. M. Rusecki, s. 329.]. W roku akademickim 1981/82 na tych sekcjach dokonano naboru studentów na pierwszy rok studiów; na wyższe lata przeszli studenci studiujący dotychczas te kierunki na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej bądź Wydziale Nauk Humanistycznych. Niedługo potem, na podstawie Uchwały Senatu Akademickiego KUL z 5 grudnia 1981 roku, na WNS została utworzona Sekcja Ekonomii; studia magisterskie w zakresie ekonomii zostały wznowione dopiero w roku akad. 1983/84. [J. Mariański, Wydział Nauk Społecznych, [w:] Księga pamiątkowa w 75-lecie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, red. M. Rusecki, s. 329.]

Tworzące Wydział Nauk Społecznych sekcje wyrastały z tradycji kształcenia i struktur organizacyjnych istniejących w Katolickim Uniwersytecie od samego początku. Wprawdzie Sekcja Społeczna nie istniała jako samodzielna jednostka organizacyjna w ramach Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych, ale Wydział ten zatrudniał pracowników, których część ze względu na swoje zainteresowania naukowe i prace badawcze została uznana za pionierów badań nad zagadnieniami społecznymi z perspektywy społecznego nauczania Kościoła i etyki chrześcijańskiej. Uważa się ich także za wybitnych przedstawicieli katolickiej nauki społecznej tamtych czasów. Należą do nich m.in.: ks. Antoni Szymański, autor pionierskiego dzieła Zagadnienia społeczne (rektor KUL w latach 1933-1942) oraz ks. Aleksander Wóycicki badacz chrześcijańskich ruchów społecznych, w tym problemów ówczesnej klasy robotniczej [Zob. więcej: E. Walewander, Osiągnięcia Wydziału Nauk Społecznych, [w:] Nauka i wiara. 80 lat Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, red. A. Szostek, Lublin 1999, s. 123-128]. W okresie tuż po II wojnie światowej w kadrze nauczającej znaleźli się także socjologowie: ks. Franciszek Mirek, autor obszernego podręcznika Zarys socjologii (Lublin 1947), któremu ministerstwo zakazało prowadzenia zajęć od 1949 roku i początkujący w pracy naukowej dr Jan Turowski, prowadzący badania z zakresu socjologii wsi.

Po zlikwidowaniu Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych znaczną część pracowników tego Wydziału przejął „gościnnie” istniejący od 1946 roku Wydział Filozofii Chrześcijańskiej. Od roku akad. 1949/50 wprowadzono podział tego Wydziału na dwie sekcje, a mianowicie: Filozofię Teoretyczną i Filozofię Praktyczną obejmującą – obok przedmiotów filozoficznych – kształcenie w zakresie nauk społecznych, w tym katolickiej nauki społecznej i szeroko pojętej etyki. Przez lata realnego socjalizmu Wydział był ośrodkiem niezależnej myśli społecznej i kształcenia studentów w zakresie szeroko pojętych nauk społecznych. Na tej sekcji od 1949 roku oficjalnie wykładano przedmiot zwany socjologią, co po likwidacji studiów socjologicznych w uczelniach państwowych było ewenementem w PRL w latach 1949-1956. Po odwilży 1956 roku do pracy na KUL powrócił prof. Czesław Strzeszewski, a wraz z nim znacznemu poszerzeniu uległy zarówno prace studialne, jak i zajęcia dydaktyczne z zakresu katolickiej nauki społecznej, określanej często mianem socjologii chrześcijańskiej, co miało być jakoby „łatwiej strawne” dla sprawujących kontrolę urzędników ministerialnych.

Osoba prof. Strzeszewskiego stała się po 1956 roku także swoistym zwornikiem między naukami społecznymi i ekonomią. Związany od wczesnych lat 30. z KUL-em, przed II wojną światową specjalizował się w zakresie historii gospodarczej i polityki gospodarczej. Ostatni dziekan Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych (1946/47 – 1951/52) [Z. Papierkowski, Kronika Wydziału Prawa, s. 204], pozbawiony możliwości pracy w KUL po 1952 roku, po powrocie na Uczelnię w 1956 stał się najbardziej znaczącym uczonym w zakresie katolickiej nauki społecznej. Wieloletni dziekan Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej dbał o stałe powiększanie kadry naukowo-dydaktycznej Wydziału i sam wychował wielu uczniów, którzy podjęli później zajęcia i prace badawcze zarówno w dziedzinie katolickiej nauki społecznej (w tym także poza KUL) jak i ekonomii.

Niepodważalnym osiągnięciem Sekcji Filozofii Praktycznej (w 1975 roku przyjęła ona nazwę Filozoficzno-Społecznej) było wykształcenie i przygotowanie do pracy naukowej wielu osób, które osiągnęły stopnie naukowe doktora i doktora habilitowanego, formalnie z filozofii, faktycznie z szeroko pojętych nauk społecznych. W 1981 roku zasilili oni kadrowo nowy Wydział Nauk Społecznych.

Sekcja ekonomiczna, istniejąca od samego początku Uniwersytetu jako samodzielna jednostka organizacyjna w ramach Wydziału Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych, została formalnie zlikwidowana w 1950 roku. W programach nauczania na Sekcji Filozofii Praktycznej o wiele trudniej było przemycić przedmioty ściśle ekonomiczne, chociażby z tego względu, że programy nauczania były wówczas zatwierdzane przez ministerstwo. W programie studiów mogły się więc znaleźć co najwyżej: wstęp do ekonomii, historia myśli społeczno-ekonomicznej, etyka gospodarcza. Wprawdzie po odwilży 1956 roku do pracy powrócił prof. Ignacy Czuma, wybitny specjalista w dziedzinie prawa skarbowego i polityki skarbowej, ale w nowej strukturze Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej nie odgrywał tak ważnej roli, jak w latach 30. na Wydziale Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych i poza nim.

Inną drogę przeszły dwie pozostałe sekcje, a mianowicie: pedagogika i psychologia. W okresie międzywojennym zajęcia z zakresu pedagogiki i psychologii były prowadzone jako uzupełniające na kilku wydziałach, zaś katedry organizacyjnie znalazły się w ramach Wydziału Nauk Humanistycznych. W tym okresie szczególną pozycję uzyskała pedagogika, gdyż od roku akad. 1920/21 zyskała ona aż trzy jednostki organizacyjne: Studium Pedagogiczne, Studium Uniwersyteckie i Instytut Pedagogiczny. Ten ostatni miał zadanie prowadzenia zajęć dla studentów III i IV roku, chcących uzyskać przygotowanie zawodowo-pedagogiczne nauczycieli szkół średnich [J. Mariański, Wydział Nauk Społecznych, s. 344]. Od 1933 roku zaczęto wydawać dyplom magistra filozofii w zakresie pedagogiki. Po II wojnie światowej wznowione zostały studia pedagogiczne na Wydziale Nauk Humanistycznych i trwały one do 1956 roku. Wtedy zostały zlikwidowane decyzją administracyjną władz państwowych studia pedagogiczne, zaś pedagogika zyskała status międzywydziałowej katedry usługowej [J. Mariański, Wydział Nauk Społecznych, s. 344], świadczącej zajęcia dla przygotowujących się do zawodu nauczyciela studentów kierunków humanistycznych.

Psychologia uzyskała znaczące miejsce w dydaktyce uniwersyteckiej dopiero po 1956 roku. Od 1957 roku na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej wśród czterech specjalizacji znalazła się także Specjalizacja Filozoficzno-Psychologiczna (od 1975 roku mająca status sekcji). Od tej pory następuje bardzo dynamiczny rozwój tej dziedziny nauki na KUL-u. Uczelni udało się pozyskać kilkoro wybitnych psychologów, którzy w latach 60. i 70. wychowali liczne grono młodych, wykształconych już na KUL-u adeptów tej nauki. W 1981 roku weszli oni jako profesorowie, docenci i adiunkci w skład pracowników Sekcji Psychologii Wydziału Nauk Społecznych.

Zdecydowaną większość pracowników nowoutworzonego Wydziału Nauk Społecznych, zwłaszcza tych, którzy przeszli z Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej, cechowało – obok wykształcenia specjalistycznego także gruntowne przygotowanie filozoficzne. Stanowiło to płaszczyznę wzajemnego porozumiewania się na forum Rady Wydziału oraz w pewnym stopniu zaciążyło także na znacznym udziale przedmiotów filozoficznych w programach kształcenia na wszystkich kierunkach studiów; pewną ich redukcję przeprowadzono dopiero w latach 90. pod wpływem tendencji do ujednolicania programów studiów na Wydziale z analogicznymi programami przyjętymi na uczelniach państwowych.

Po koniec lat 80. struktura organizacyjna Wydziału Nauk Społecznych została wzbogacona o nowy ośrodek dydaktyczny w Stalowej Woli. Z inicjatywy Społecznego Komitetu Organizacyjnego w Stalowej Woli, utworzonego przez kilkunastu ludzi skupionych wokół księdza proboszcza parafii Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Stalowej Woli, a od 1991 roku biskupa pomocniczego diecezji przemyskiej Edwarda Frankowskiego, uchwałą Senatu Akademickiego KUL w 1989 roku został utworzony punkt konsultacyjny WNS KUL dla studentów eksternistów na kierunku socjologia i pedagogika. Decyzją Senatu Akademickiego KUL z dnia 21 marca 1990 roku został on przekształcony w Filię WNS KUL w Stalowej Woli, która ponadto od roku akademickiego 1990/91 zyskała prawo do prowadzenia studiów dziennych magisterskich na kierunku ekonomia.

Filia, która w zamierzeniu miała kształcić ok. 500-600 studentów na trzech kierunkach, od roku akad. 1992/93 zaczęła się bardzo dynamicznie rozwijać, z jednej strony z powodu wielkiego deficytu w tym regionie wysoko kwalifikowanych kadr o wykształceniu humanistycznym, z drugiej zaś z powodu konieczności uzupełnienia przez nauczycieli wykształcenia pedagogicznego do 1997 roku pod groźbą utraty pracy w szkolnictwie. Dzięki wielkiej życzliwości i przychylności władz KUL, staraniom Fundacji Uniwersyteckiej w Stalowej Woli, zaangażowaniu około 120 pracowników dydaktycznych udało się stworzyć warunki dla kształcenia w latach 1996/97 i 1997/98 około 5200 studentów rocznie. Kształcili się oni na jednolitych 5-letnich studiach magisterskich dziennych w zakresie ekonomii, a od roku akad. 1999/2000 także na studiach wieczorowych z ekonomii oraz na dwustopniowych studiach (licencjackich i uzupełniających studiach magisterskich) zaocznych na kierunku socjologia i pedagogika. Koncepcje organizacyjne dwustopniowych studiów na socjologii i pedagogice oraz programy kształcenia opracował prof. Piotr Kryczka, w roku akad. 1989/90 pełnomocnik rektora ds. punktu konsultacyjnego od roku akad. 1990/91 prodziekan WNS ds. filii w Stalowej Woli przez trzy kadencje. Od roku akad. 2000/2001 zostały utworzone w ramach Filii także pełne studia magisterskie wieczorowe w zakresie psychologii. Filia WNS KUL w Stalowej Woli została w 2003 roku decyzją Senatu Akademickiego KUL przekształcona w nową samodzielną jednostkę organizacyjną Uniwersytetu: Zamiejscowy Wydział Nauk o Społeczeństwie w Stalowej Woli.

Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat Wydział uległ pewnym przemianom. Część z nich miała charakter kosmetyczny. W 1996 r. w miejsce „sekcji” została wprowadzona nazwa „instytuty”, a na wyraźne sugestie studentów Sekcja Społeczna zmieniła wówczas nazwę na Instytut Socjologii, co miało absolwentom „studiów socjologicznych” ułatwiać znalezienie pracy.

Uchwałą Senatu Akademickiego KUL z dnia 23 października 1997 r. obok czterech istniejących instytutów, został utworzony Instytut Zarządzania i Marketingu, co było spowodowane rosnącym zainteresowaniem takim właśnie kierunkiem. W odróżnieniu od wcześniejszych sekcji, Instytut ten tworzyli pracownicy nowi, spoza KUL, pozyskani do pracy w Uczelni.

Od roku akademickiego 1994/95 w ramach Wydziału Nauk Społecznych funkcjonuje Studium Komunikowania Społecznego i Dziennikarstwa, którym od początku kieruje o. prof. Leon Dyczewski. Każdego roku trwające dwa lata studia podejmuje tutaj 20-30 osób, mających już za sobą inne studia wyższe lub kończących takie studia.

Od roku akad. 1998/99, dzięki staraniom i wielkiemu zaangażowaniu prof. Adama Bieli, rozpoczęła działalność dydaktyczną Specjalizacja Menedżersko-Związkowa adresowana w pierwszym rzędzie do aktywu związkowego „Solidarności”. Kształciła ona osoby do pracy nie tylko związkowej, ale także podejmowania inicjatyw w dziedzinie drobnej wytwórczości, kierowania zespołami ludzkimi w różnego typu przedsiębiorstwach. Studia miały charakter wyższych studiów zawodowych, kończących się tytułem zawodowym licencjata z możliwością kontynuowania nauki na uzupełniających studiach magisterskich. W roku akad. 2004/05 specjalizacja ta formalnie przestała istnieć, gdyż została włączona do Instytutu Zarządzania i Marketingu.

Zmiany na stanowiskach dziekana i prodziekanów w okresie kadencji 2002/03-2004/05 były związane z rezygnacją z funkcji dziekana prof. Zbigniewa Zaleskiego (wybór na eurodeputowanego), rezygnacją z funkcji prodziekana ds. Filii w Stalowej Woli ks. prof. Zenona Uchnasta i śmiercią prodziekana ks. prof. Józefa Wilka.

Rada Wydziału ma oprócz statutowo przypisanych uprawnień także prawa szczególne. Od roku 1983 ma prawo do nadawania stopni naukowych w zakresie socjologii i psychologii, od 1996 roku – stopnia doktora nauk ekonomicznych, a od 1997 – stopnia doktora w zakresie pedagogiki. Uprawnienia do nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego oraz tytułu naukowego profesora dają prawo do prowadzenia studiów doktoranckich na kierunku socjologii i psychologii. Od początku swojego istnienia Wydział nadał 416 stopni doktora, 42 stopnie doktora habilitowanego i przeprowadził 30 przewodów na tytuł profesorski. Według stanu na koniec września 2005 roku Rada Wydziału liczyła 44 samodzielnych pracowników naukowych, w tym 16 z tytułem naukowym profesora.

Rada Wydziału Nauk Społecznych wnioskowała o nadanie tytułu doktora honorowego KUL sześciu osobom, w tym tak znanym jak: Helmut Kohl, Kanclerz RFN (1989), prof. Zbigniew Brzeziński, politolog, b. doradca ds. bezpieczeństwa prezydenta J. Cartera i profesor Columbia University, USA (1990), Romano Prodi, b. przewodniczący Komisji Europejskiej (2004). Tytułem doctora honoris causa zostali uhonorowani także prof. Victor E. Frankl, znany psycholog Uniwersytetu Wiedeńskiego (1994), charyzmatyczna twórczyni ruchu Focolari – Chiara Lubich, Włochy (1995) i ks. prof. Anton Rauscher SJ, wybitny przedstawiciel katolickiej nauki społecznej z Uniwersytetu w Augsburgu (1999).

Wraz z rozwojem Wydziału dynamicznie rosła także liczba jego studentów. O ile w roku akad. 1981/82 studiowało na Wydziale łącznie 677 osób (w tym 64 doktorantów), a w 10 lat później – 1167 (w tym 51 doktorantów), to w roku akad. 1995/96 było ich już 2016 (w tym 234 doktorantów), nie licząc studiujących w Filii WNS w Stalowej Woli, a w roku akad. 2004/05 ich liczba wzrosła do 4004 (w tym 315 doktorantów). Wśród studiujących ok. 200 osób to obcokrajowcy, głównie z Ukrainy, Litwy, Białorusi, Kazachstanu i Rosji ale także pojedyncze osoby z tak egzotycznych dla nas krajów, jak: Japonia, Korea, Chiny.