Instytut Historii Kultury w Średniowieczu (do 2006 roku nazwa jednostki brzmiała: Międzywydziałowy Zakład Historii Kultury w Średniowieczu) - powstał w roku 1965. Kierowali nim kolejno ks. prof. Marian Rechowicz, ks. prof. Marian Kurdziałek i ks. prof. Stanisław Wielgus. Obecnie dyrektorem Instytutu jest ks. prof. Stanisław Janeczek. Pracownikami Zakładu byli kolejno dr Maria Szafarkiewicz (1965 - 1992), ks. prof. Stanisław Wielgus (1968 - 1982) prof. Joanna Judycka (1977 - 1993) dr Małgorzata Kawecka (1986 - 1989). Obecnie pracują dr Wanda Bajor, ks. dr Piotr Smoliński i ks. dr Michał Maciołek. Kierunek badań w Instytucie został wyznaczony przez ks. prof. Kurdziałka i ks. prof. Wielgusa. Ponieważ prace nad filozofią średniowieczną w Polsce znajdowały się w stadium początkowym, w połowie lat pięćdziesiątych na KUL- u zrodził się pomysł sformułowany przez profesorów S. Swieżawskiego i ks. M. Kurdziałka podjęcia na szeroką skalę edycji i opracowania ważnych dla polskiej kultury rękopisów z okresu późnego średniowiecza i wczesnego renesansu, które powstały lub były popularne w Uniwersytecie Krakowskim. Wiek XV dla Akademii Krakowskiej i kultury polskiej był czasem żywiołowego rozkwitu. Wychodząc z założenia, że ukazanie oryginalności myśli uczonych polskich będzie możliwe po udostępnieniu i przebadaniu źródeł, postanowiono podjąć badania nad rękopisami z zakresu filozofii, filozofii przyrody i teologii, prawa i medycyny średniowiecznej. Prace Instytutu koncentrują się głównie na średniowiecznych tekstach rękopiśmiennych z zakresu filozofii, teologii, prawa i nauk przyrodniczych. Głównym celem tych badań jest przygotowanie edycji krytycznych tychże tekstów oraz ich analiza merytoryczna, prezentująca stan nauki w średniowiecznej Polsce. W ten sposób Instytut dostarcza nauce materiałów źródłowych z zakresu kultury polskiej, nie drukowanych dotąd i bliżej nie znanych, a pozostających w średniowiecznych rękopisach, częstokroć niszczejących. Przedmiotem badań są rękopisy znajdujące się w zbiorach bibliotek zarówno polskich jak i zagranicznych. Mimo niewielkiej ilości zatrudnionych osób, Instytut prowadzi działalność w kilku kierunkach, a to dzięki skupianiu i koordynowaniu prac mediewistów z całej Uczelni oraz z innych środowisk naukowych polskich i zagranicznych. Formami tych działań są: przygotowywanie edycji krytycznych i wydawanie ich drukiem, organizowanie odczytów prezentujących wyniki badań, konferencje międzynarodowe, posiedzenia dyskusyjne, prowadzenie specjalistycznych zajęć dydaktycznych. Instytut koordynuje także prace i roztacza opiekę nad badaniami młodej kadry polskich mediewistów, wywodzących się ze środowiska KUL. Instytut prowadzi również działalność wydawniczą, drukując wyniki badań przede wszystkim we własnej serii wydawniczej ACTA MEDIAEVALIA o zasięgu międzynarodowym. Edycje krytyczne średniowiecznych tekstów i badania nad nimi wymagają ogromnego nakładu pracy i wysokich kwalifikacji specjalistycznych, takich jak znajomość łaciny średniowiecznej, paleografii, kodykologii oraz historii filozofii, nauki i kultury średniowiecznej. Prace powyższe są niezbędne dla rozwoju zarówno historii filozofii jak i innych nauk uprawianych w średniowieczu. Szczególnym zainteresowaniem wśród historyków cieszą się przygotowywane i wydawane w Instytucie krytyczne edycje, tym bardziej, że zarówno w Europie jak i poza nią dobrzy specjaliści wydający teksty średniowieczne są nieliczni. Międzywydziałowy Instytut Historii Kultury w Średniowieczu skupia grupę młodych uczonych, których prace budzą zainteresowanie wśród mediewistów na świecie. Stwarza to szanse na przyszłość utworzenia ośrodka specjalistycznych badań mediewistycznych, cenionego także poza krajem. Międzywydziałowy Instytut Historii Kultury w Średniowieczu powołany do istnienia w 1965 roku ma stanowić miejsce współpracy mediewistów zajmujących się różnymi dziedzinami nauki średniowiecznej. Głównym celem badań jest przygotowywanie krytycznych wydań i opracowań średniowiecznych komentarzy rękopiśmiennych z zakresu filozofii, teologii, prawa, nauk przyrodniczych. Przedmiotem szczegółowych badań prowadzonych w Instytucie były lub są dzieła takich autorów średniowiecznych polskich i europejskich jak: Jan Elgot, Jan Dąbrówka, Benedykt Hesse, Stanisław z Zawady, Jan z Raciborska, Jan Isner, Stanisław ze Skarbimierza, Jan Kanty, Maciej z Łabiszyna, Henryk z Hesji, Mikołaj z Dinkelsbühl, Konrad z Soltau, Jan Dambach, Marsyliusz z Inghen, Albert z Saksonii, Wawrzyniec Londorius i inni. W ostatnich latach prace Instytutu skupiają się wokół rękopisów zawierających polskie średniowieczne komentarze do dzieł Arystotelesa: Metafizyki, Fizyki, O duszy, Kategorii, Hermeneutyki. Z tego zakresu wydrukowano: 4. Wanda Bajor, Quaestiones disputate super primum librum “De anima” Aristotelis Benedicti Hesse de Cracovia (editio critica), Acta Mediaevalia XIV, 2000, 157 stron. 5. Ks. Krzysztof Bochenek, Epithoma conclusionum theologicalium (lib. I et II) Michała Falknera z Wrocławia, Acta Mediaevalia XVI, 2003, 229 stron. 6. Jacek Litwin, Quaestiones super duodecim libros “Metaphysicorum” Aristotelis Joannis de Raciborsko (editio critica), Acta Mediaevalia XIX, 2006, 164 strony. Prace powyższe publikowane są we własnej serii wydawniczej ACTA MEDIAEVALIA. Jest to publikacja o zasięgu międzynarodowym wydawana w języku łacińskim, francuskim, niemieckim i angielskim, ciesząca się dużym zainteresowaniem wśród specjalistów. W kontynuacji: 1. Trwają prace nad edycją krytyczną De consolatione theologiae Johannesa de Tambaco. Wyniki dotychczasowych badań nad literaturą konsolacyjną XIV i XV wieku oraz dziełem Jana Dambacha zostały zaprezentowane na Międzynarodowym Kongresie Filozofii Średniowiecznej w Erfurcie (sierpień 1997). W dniach 3-12 czerwca 1999 r. autor przygotowywanej edycji – ks. dr Piotr Smoliński - wziął udział w mędzynarodowym kolokwium zorganizowanym przez CNRS i fundację Singer Polignac w Paryżu. Kolokwium poświęcone było postaci Boecjusza i tradycji boecjańskiej w średniowieczu. P. Smoliński przedstawił wykład pt. "La conception du bonheur dans les "Consolationes" de Boece et dans les "Consolationes" de Jean de Tambaco. Materiały kongresowe zostaną opublikowane przez organizatorów Kolokwium. 2. Podjęto dalsze prace nad edycją krytyczną komentarza Benedykta Hessego do "De anima Arystotelesa". Obecnie po publikacji I-wszej księgi, w opracowaniu jest II i III księga tego dzieła (prace prowadzi dr Wanda Bajor). 3. Do druku przygotowuje się edycję krytyczną Quaestiones super primum librum „De interpretatione” Aristotelis secundum Benedictum Hesse (prace prowadzi ks. dr Michał Maciołek). 4. W przygotowaniu jest XX Tom Acta Mediaevalia. W ostatnich latach opublikowano: - Stanisław Wielgus, "The medieval polish doctrine of the law of nations: ius gentium". Jest to prezentacja dokonań polskich średniowiecznych uczonych w kształtowaniu międzynarodowego prawa i nierozerwalnie z nim związanych praw człowieka. - XII Tom Acta Mediaevalia poświęcony Juliuszowi Domańskiemu; tom ten zawiera artykuły polskich i zagranicznych mediewistów. - XIII Tom Acta Mediaevalia zawierający zbiór artykułów mediewistów współpracujących z Zakładem. - XIV Tom Acta Mediaevalia zawierający edycję krytyczną Quaestiones disputatae super primum librum "De anima" Aristotelis Benedicti Hesse de Cracovia. Tom ten stanowi wynik wieloletnich badań nad rękopisami komentarza Benedykta Hessego do "De Anima" Arystotelesa. Jednocześnie jest to kontynuacja badań skoncentrowanych na postaci i dorobku naukowym Benedykta Hessego - najwybitniejszego uczonego krakowskiego XV stulecia. Badania zapoczątkował ks. bp prof. Stanisław Wielgus wydaniem komentarza do "Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis", kontynuowała je dr Hanna Wojtczak, wydając w X tomie Acta Mediaevalia Quaestiones de quantitate et de qualitate ex Benedicti Hesse Commento super "Praedicamenta" Aristotelis cum quaestionibus et additionibus eius successorum. Wydany przez dr Wandę Bajor komentarz do „De anima” Arystotelesa Benedykta Hessego stanowi znaczący wkład w zbadanie bogatego dorobku naukowego i filozoficznego Uniwersytetu Krakowskiego w wieku XV oraz naukowej tradycji rękopiśmienniczej zgromadzonej w bibliotece Jagielońskiej. - XV Tom Acta Mediaevalia poświęcony 600 rocznicy odnowienia Uniwersytetu Krakowskiego. -XVI Tom Acta Mediaevalia zawierający edycję Epithoma conclusionum theologicalium (lib. I et II) Michała Falknera z Wrocławia. -XVII Tom Acta Mediaevalia zawierający artykuły, rozprawy, recenzje i materiały przygotowane przez polskich i zagranicznych naukowców. -XVIII Tom Acta Mediaevalia dedykowany Ks. Biskupowi Prof. Stanisławowi Wielgusowi z okazji 40-stolecia działalności Instytutu Historii Kultury w Średniowieczu i 20-stolecia kierowania Instytutem przez Ks. Bpa Stanisława Wielgusa; zawiera artykuły polskich naukowców związanych i współpracujących z Instytutem Historii Kultury w Średniowieczu oraz wykaz publikacji Ks. Bpa Prof. Stanisława Wielgusa. -XIX Tom Acta Mediaevalia zawierający edycję Quaestiones super duodecim libros “Metaphysicorum” Aristotelis Joannis de Raciborsko.
Obecnie istnieje opinia o ukształtowaniu się tzw. "lubelskiej szkoły edytorskiej". Tę opinię potwierdzić może przyznane wyróżnienie dla edycji krytycznej (w roku 1987, przez Tommaso dalla Commissione Leonina oraz Commissione del Cusano) - jako modelowej - opracowanej przez dr Lucynę Nowak pod kierunkiem ks. prof. Stanisława Wielgusa , wydanej w IX tomie ACTA MEDIAEVALIA pt. Quaestiones disputatae super octo libros "Physicorum" Aristotelis cum glossis Ioannis Isneri.
Wybór tekstów zsynchronizowany jest z programem badawczym Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Ponadto Instytut prowadzi badania nad średniowiecznymi komentarzami biblijnymi z XV wieku.
Pracownicy Instytutu podjęli poza tym współpracę naukową z polskimi i zagranicznymi instytucjami naukowymi, a zwłaszcza z Instytutem Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, Biblioteką Jagiellońską, Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu, Instytutem Filozofii Uniwersytetu Śląskiego, Fédération Internationale des Instituts d` Etudes Médiévales, Société Internationale pour l`Etude de la Philosophie Médiévale, Aristoteles Latinus, Martin Grabmann-Institut der Universität München, Albert Magnus Institut, Internationale Gesellschaft für Theologische Mediävistik W programach badawczych Instytutu mieli i mają swój udział wybitni mediewiści polscy: ks. prof. M. Rechowicz, prof. S. Swieżawski, prof. J. Kłoczowski, ks. prof. B. Kumor, ks. prof. M. Kurdziałek, prof. M. Plezia, prof. Z. Sułowski, prof. M. Gogacz, prof. W. Seńko, prof. A. Szafrański, prof. Z. Włodek, prof. J. Zathey, prof. M. Markowski, ks. prof. S. Wielgus.
1. Małgorzata Kawecka, Quaestiones super octo libros "Physicorum" Aristotelis secundum Andream de Korzynio (editio critica), Acta mediaevalia VII, 1992, 240 stron.
2. Lucyna Nowak, Quaestiones disputatae super octo libros "Physicorum" Aristotelis cum glossis Ioannis Isneri (editio critica), Acta mediaevalia IX, 1996, 284 strony.
3. Hanna Wojtczak, Quaestiones de quantitate et qualitate ex Benedicti Hesse commento super "Praedicamenta" Aristotelis cum quaestionibus et additionibus eius successorum (editio critica), Acta mediaevalia X, 1997, 234 strony.
Ostatnia aktualizacja: 03.06.2008, godz. 13:30 - Liliana Kycia